Vén màn đồng đô la dầu mỏ: Phân biệt sự thật và hư cấu

Hệ sinh thái tài chính toàn cầu đang sục sôi với các báo cáo về việc kết thúc giả định của một thỏa thuận petrodollar lớn giữa Hoa Kỳ và Ả Rập Xê-út. Tuy nhiên, bên dưới những tiêu đề giật gân lại là một thực tế phức tạp hơn nhiều. Hệ thống petrodollar, thường bị hiểu sai trong các bài báo gần đây, thể hiện một bức tranh phức tạp hơn khi được xem xét qua lăng kính của bối cảnh lịch sử và dữ liệu kinh tế. Phân tích này nhằm làm rõ ý nghĩa thực sự của petrodollar và lý do tại sao các dự đoán về sự sụp đổ của nó đã bị thổi phồng quá mức.

Hệ thống Petrodollar: Hiểu về nền tảng năm 1974

Khái niệm petrodollar xuất phát từ một bước ngoặt quan trọng trong tài chính toàn cầu. Hoa Kỳ và Ả Rập Xê-út thành lập Ủy ban Hợp tác Kinh tế chung vào năm 1974, sau lệnh cấm vận dầu mỏ của OPEC vào năm trước đó. Cơ chế này nhằm thúc đẩy mối quan hệ kinh tế chặt chẽ hơn và tạo lợi ích chung thay vì bắt buộc một hệ thống chỉ sử dụng đô la cho các giao dịch dầu mỏ — một điểm khác biệt quan trọng thường bị bỏ qua trong các cuộc thảo luận gần đây.

Trái với niềm tin phổ biến lan truyền trên mạng xã hội, Ả Rập Xê-út vẫn duy trì khả năng chấp nhận các đồng tiền thay thế cho xuất khẩu dầu của mình. Bảng Anh và các đồng tiền khác vẫn là các lựa chọn khả thi trong các giao dịch thực tế. Một thỏa thuận thứ cấp — nhưng mang tính quyết định hơn — là Ả Rập Xê-út đồng ý đầu tư vốn lớn vào các chứng khoán Kho bạc Mỹ để đổi lấy sự bảo vệ quân sự. Mối quan hệ tài chính chiến lược này, được tiết lộ qua yêu cầu theo Đạo luật Tự do Thông tin của Bloomberg năm 2016, tập trung vào hợp tác địa chính trị chứ không phải là quy định giá petrodollar.

Paul Donovan, trưởng nhà kinh tế tại UBS Global Wealth Management, đã làm rõ sự nhầm lẫn xung quanh thỏa thuận năm 1974. Ông giải thích rằng thỏa thuận này tập trung vào hợp tác kinh tế mà không đặt ra yêu cầu độc quyền về giá dầu. Sự phân biệt này về cơ bản định hình lại cách chúng ta hiểu về cơ chế và giới hạn thực sự của petrodollar.

Nguồn gốc lịch sử và lý luận bền vững của petrodollar

Để hiểu rõ hệ thống petrodollar, cần truy ngược về năm 1945. Thỏa thuận ban đầu liên kết các cam kết an ninh của Mỹ với nguồn cung năng lượng của Ả Rập Xê-út đã thiết lập một khung khổ tồn tại suốt nhiều thập kỷ. Nền tảng địa chính trị này — chứ không chỉ là yêu cầu thương mại — đã chứng minh tính bền vững đáng kể. Sự ổn định của petrodollar dựa vào sự hậu thuẫn quân sự và liên minh chiến lược chứ không chỉ dựa vào việc thực thi hợp đồng về sử dụng tiền tệ.

Sức mạnh thực sự của petrodollar nằm ở các cấu trúc khuyến khích kinh tế. Ả Rập Xê-út hưởng lợi từ an ninh quân sự và quyền truy cập ưu đãi vào các thị trường vốn của Mỹ, trong khi Hoa Kỳ có được nguồn cung năng lượng dự đoán được và củng cố vai trò của đô la trên trường quốc tế. Mối quan hệ cộng sinh này giải thích tại sao hệ thống vẫn tồn tại ngay cả khi thương mại toàn cầu phát triển.

Sự chuyển đổi dần dần: De-dollarization trong thực tế

Những năm gần đây đã chứng kiến những thay đổi rõ rệt trong cách các nền kinh tế lớn thực hiện các giao dịch hàng hóa. Nga và Trung Quốc ngày càng thanh toán dầu mỏ bằng đồng nhân dân tệ, đánh dấu một bước chuyển hướng có chủ đích khỏi phụ thuộc vào đô la. Chỉ riêng năm 2023, Nga trở thành nhà cung cấp dầu thô lớn nhất của Trung Quốc, với phần lớn các giao dịch diễn ra bằng nhân dân tệ thay vì đô la. Đồng thời, UAE và Ấn Độ đã chính thức ký thỏa thuận giao dịch dầu mỏ bằng các đồng tiền địa phương của họ — dirham và rupee.

Các diễn biến này phản ánh cả căng thẳng địa chính trị và nỗ lực có chủ đích nhằm giảm phụ thuộc vào đô la. Các chế độ trừng phạt chống Nga và Iran, cùng với mong muốn mở rộng của các nền kinh tế mới nổi nhằm củng cố vị thế của các đồng tiền của họ trên trường quốc tế, đã thúc đẩy quá trình chuyển đổi này. Tuy nhiên, dù có những thay đổi này, chúng vẫn là các bước đi nhỏ trong một hệ thống vẫn bị chi phối bởi cơ chế petrodollar.

Tại sao đô la vẫn giữ vị trí thống trị

Dù có những dự đoán về sự suy giảm sắp tới, đô la Mỹ vẫn là lực lượng chi phối trong thị trường hàng hóa toàn cầu và tài chính quốc tế. Dữ liệu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế cho thấy, trong khi tỷ lệ dự trữ ngoại hối bằng đô la đã giảm nhẹ, chưa có đồng tiền nào thay thế đáng tin cậy xuất hiện. Các lợi thế cấu trúc của đô la vẫn rất mạnh mẽ.

Sức bền của petrodollar bắt nguồn từ các yếu tố sâu xa hơn bất kỳ thỏa thuận song phương nào. Đô la Mỹ là đồng tiền dự trữ chính của thế giới, gắn chặt vào hạ tầng tài chính toàn cầu. Ngay cả khi các giao dịch diễn ra bằng các đồng tiền thay thế, chúng thường được chuyển đổi trở lại đô la để đầu tư. Việc này liên tục duy trì hệ thống petrodollar — thúc đẩy bởi tính thanh khoản, sự ổn định và hiệu ứng mạng lưới — giúp hệ thống vẫn hoạt động thực tế.

Chính Ả Rập Xê-út vẫn chủ yếu thực hiện các giao dịch dầu mỏ bằng đô la, phản ánh tính cố định của các mối quan hệ kinh tế này. Sự phụ thuộc lẫn nhau về quân sự và kinh tế giữa Washington và Riyadh đảm bảo rằng các khung khổ petrodollar vẫn hợp lý về mặt kinh tế đối với cả hai bên, bất kể ngày hết hạn của các thỏa thuận chính thức.

Thực tế về chuyển đổi petrodollar

Các báo cáo về sự sụp đổ của petrodollar phản ánh sự hiểu lầm phổ biến hơn là một sự biến đổi kinh tế căn bản. Trong khi các nỗ lực de-dollarization của một số quốc gia thể hiện các lựa chọn chiến lược có ý nghĩa, chúng chưa làm lung lay nền tảng ổn định của hệ thống petrodollar. Các yếu tố hỗ trợ vị thế của đô la — về mặt thể chế, ảnh hưởng địa chính trị và khả năng tiếp cận thị trường vốn — vẫn còn nguyên vẹn.

Đối với các nhà đầu tư và nhà hoạch định chính sách, điểm mấu chốt rõ ràng là: hệ thống petrodollar hoạt động trên nhiều cấp độ cùng lúc. Các thỏa thuận chính thức có thể hết hạn, nhưng các động lực kinh tế cơ bản và lợi thế cấu trúc đảm bảo vị trí ưu thế của đô la trong thị trường năng lượng vẫn tồn tại. Chặng đường tương lai của các động thái liên quan đến petrodollar sẽ phụ thuộc không phải vào các tuyên bố về việc chấm dứt thỏa thuận, mà là vào cách các cuộc cạnh tranh địa chính trị, cạnh tranh tiền tệ và dòng chảy vốn phát triển trong những năm tới.